Quy trình xử trí phơi nhiễm HIV – cần biết để tự bảo vệ mình
- Thứ ba - 12/05/2026 04:57
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Phơi nhiễm HIV là tình huống một người có tiếp xúc với máu hoặc dịch sinh học có nguy cơ chứa HIV thông qua da bị tổn thương, niêm mạc hoặc đường máu. Đây là một cấp cứu y tế cần được xử trí đúng và kịp thời nhằm giảm tối đa nguy cơ lây nhiễm HIV.
Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm HIV (Post-Exposure Prophylaxis – PEP) là biện pháp sử dụng thuốc kháng vi rút HIV (ARV) cho người có nguy cơ phơi nhiễm với HIV. PEP có hiệu quả cao nếu được triển khai sớm và đúng phác đồ. Theo hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế, điều trị PEP cần được bắt đầu: Càng sớm càng tốt sau phơi nhiễm, tốt nhất trong vòng 24 giờ đầu, không muộn quá 72 giờ sau phơi nhiễm. Sau 72 giờ, hiệu quả dự phòng giảm rõ rệt và thường không còn chỉ định điều trị PEP.
Các dạng phơi nhiễm HIV thường gặp
Phơi nhiễm HIV có thể xảy ra trong môi trường nghề nghiệp hoặc ngoài môi trường nghề nghiệp.
Phơi nhiễm trong môi trường nghề nghiệp
Thường gặp ở nhân viên y tế, cán bộ xét nghiệm, cấp cứu hoặc người làm việc tiếp xúc với máu và dịch cơ thể.
Các tình huống phổ biến gồm: Kim tiêm đâm xuyên da khi tiêm truyền, lấy máu, làm thủ thuật, dao mổ hoặc vật sắc nhọn có dính máu gây tổn thương, ống nghiệm chứa máu hoặc dịch cơ thể bị vỡ gây đâm cắt, máu hoặc dịch cơ thể bắn vào mắt, mũi, miệng hoặc vùng da tổn thương…
Phơi nhiễm ngoài môi trường nghề nghiệp: Quan hệ tình dục không an toàn với người nhiễm HIV hoặc không rõ tình trạng HIV, bị cưỡng bức tình dục, dùng chung bơm kim tiêm, tiếp xúc trực tiếp với máu hoặc dịch sinh học có nguy cơ…
Những trường hợp có nguy cơ lây nhiễm HIV
Phơi nhiễm có nguy cơ lây nhiễm HIV được xác định khi có tiếp xúc với: Máu, tinh dịch, dịch âm đạo, dịch trực tràng, sữa mẹ, dịch cơ thể có chứa máu nhìn thấy được.
Thông qua: Da bị tổn thương, vết thương hở, niêm mạc mắt, mũi, miệng, Âm đạo hoặc trực tràng. Mức độ nguy cơ tăng lên khi tổn thương sâu, diện tích tiếp xúc lớn hoặc lượng máu nhiều.
Phơi nhiễm không có nguy cơ Thông thường không có nguy cơ lây HIV nếu tiếp xúc với: Nước mắt, nước bọt, mồ hôi, nước tiểu, dịch nôn. Trong trường hợp các dịch này không có máu nhìn thấy được. Ngoài ra, máu hoặc dịch cơ thể dính lên vùng da lành, không xây xước cũng được xem là không có nguy cơ lây nhiễm HIV.
Quy trình xử trí phơi nhiễm HIV
Các dạng phơi nhiễm HIV thường gặp
Phơi nhiễm HIV có thể xảy ra trong môi trường nghề nghiệp hoặc ngoài môi trường nghề nghiệp.
Phơi nhiễm trong môi trường nghề nghiệp
Thường gặp ở nhân viên y tế, cán bộ xét nghiệm, cấp cứu hoặc người làm việc tiếp xúc với máu và dịch cơ thể.
Các tình huống phổ biến gồm: Kim tiêm đâm xuyên da khi tiêm truyền, lấy máu, làm thủ thuật, dao mổ hoặc vật sắc nhọn có dính máu gây tổn thương, ống nghiệm chứa máu hoặc dịch cơ thể bị vỡ gây đâm cắt, máu hoặc dịch cơ thể bắn vào mắt, mũi, miệng hoặc vùng da tổn thương…
Phơi nhiễm ngoài môi trường nghề nghiệp: Quan hệ tình dục không an toàn với người nhiễm HIV hoặc không rõ tình trạng HIV, bị cưỡng bức tình dục, dùng chung bơm kim tiêm, tiếp xúc trực tiếp với máu hoặc dịch sinh học có nguy cơ…
Những trường hợp có nguy cơ lây nhiễm HIV
Phơi nhiễm có nguy cơ lây nhiễm HIV được xác định khi có tiếp xúc với: Máu, tinh dịch, dịch âm đạo, dịch trực tràng, sữa mẹ, dịch cơ thể có chứa máu nhìn thấy được.
Thông qua: Da bị tổn thương, vết thương hở, niêm mạc mắt, mũi, miệng, Âm đạo hoặc trực tràng. Mức độ nguy cơ tăng lên khi tổn thương sâu, diện tích tiếp xúc lớn hoặc lượng máu nhiều.
Phơi nhiễm không có nguy cơ Thông thường không có nguy cơ lây HIV nếu tiếp xúc với: Nước mắt, nước bọt, mồ hôi, nước tiểu, dịch nôn. Trong trường hợp các dịch này không có máu nhìn thấy được. Ngoài ra, máu hoặc dịch cơ thể dính lên vùng da lành, không xây xước cũng được xem là không có nguy cơ lây nhiễm HIV.
Quy trình xử trí phơi nhiễm HIV
Sơ đồ quy trình xử trí khi phơi nhiễm với HIV
* Các bước xử lý:
- Xử lý ngay tại chỗ: Việc sơ cứu đúng cách ngay sau phơi nhiễm giúp giảm đáng kể nguy cơ lây nhiễm.
Nếu bị kim đâm hoặc vật sắc nhọn gây chảy máu: Rửa ngay dưới vòi nước sạch và xà phòng, để vết thương tự chảy máu nhẹ trong thời gian ngắn, không nặn bóp vết thương
Nếu máu hoặc dịch bắn vào mắt: Rửa mắt ngay bằng nước sạch hoặc dung dịch NaCl 0,9%, rửa liên tục ít nhất 5 phút
Nếu máu hoặc dịch bắn vào miệng hoặc mũi: Súc miệng nhiều lần bằng NaCl 0,9%, rửa mũi bằng nước sạch hoặc NaCl 0,9%
- Đánh giá nguy cơ phơi nhiễm
Người bị phơi nhiễm cần được đánh giá: Loại dịch tiếp xúc, mức độ tổn thương, thời gian phơi nhiễm, tình trạng HIV của nguồn gây phơi nhiễm. Đây là cơ sở để quyết định có chỉ định điều trị PEP hay không.
- Xác định tình trạng HIV của nguồn phơi nhiễm
Nếu có thể, cần xét nghiệm HIV cho nguồn gây phơi nhiễm càng sớm càng tốt.
Các tình huống xử trí gồm: Nguồn HIV dương tính: chỉ định điều trị PEP ngay, không rõ tình trạng HIV: xem như có nguy cơ và cân nhắc điều trị PEP, nguồn HIV âm tính: thường không cần điều trị PEP
- Xét nghiệm cho người bị phơi nhiễm
Người bị phơi nhiễm cần được: Tư vấn xét nghiệm HIV ngay, có thể xét nghiệm thêm: HBsAg (viêm gan B), Anti-HCV (viêm gan C)
Nếu kết quả HIV dương tính, điều này cho thấy người bệnh đã nhiễm HIV từ trước và không còn chỉ định PEP, thay vào đó cần được chuyển điều trị ARV theo phác đồ điều trị HIV.
Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm HIV (PEP)
- Xử lý ngay tại chỗ: Việc sơ cứu đúng cách ngay sau phơi nhiễm giúp giảm đáng kể nguy cơ lây nhiễm.
Nếu bị kim đâm hoặc vật sắc nhọn gây chảy máu: Rửa ngay dưới vòi nước sạch và xà phòng, để vết thương tự chảy máu nhẹ trong thời gian ngắn, không nặn bóp vết thương
Nếu máu hoặc dịch bắn vào mắt: Rửa mắt ngay bằng nước sạch hoặc dung dịch NaCl 0,9%, rửa liên tục ít nhất 5 phút
Nếu máu hoặc dịch bắn vào miệng hoặc mũi: Súc miệng nhiều lần bằng NaCl 0,9%, rửa mũi bằng nước sạch hoặc NaCl 0,9%
- Đánh giá nguy cơ phơi nhiễm
Người bị phơi nhiễm cần được đánh giá: Loại dịch tiếp xúc, mức độ tổn thương, thời gian phơi nhiễm, tình trạng HIV của nguồn gây phơi nhiễm. Đây là cơ sở để quyết định có chỉ định điều trị PEP hay không.
- Xác định tình trạng HIV của nguồn phơi nhiễm
Nếu có thể, cần xét nghiệm HIV cho nguồn gây phơi nhiễm càng sớm càng tốt.
Các tình huống xử trí gồm: Nguồn HIV dương tính: chỉ định điều trị PEP ngay, không rõ tình trạng HIV: xem như có nguy cơ và cân nhắc điều trị PEP, nguồn HIV âm tính: thường không cần điều trị PEP
- Xét nghiệm cho người bị phơi nhiễm
Người bị phơi nhiễm cần được: Tư vấn xét nghiệm HIV ngay, có thể xét nghiệm thêm: HBsAg (viêm gan B), Anti-HCV (viêm gan C)
Nếu kết quả HIV dương tính, điều này cho thấy người bệnh đã nhiễm HIV từ trước và không còn chỉ định PEP, thay vào đó cần được chuyển điều trị ARV theo phác đồ điều trị HIV.
Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm HIV (PEP)
Sơ đồ chỉ định điều trị dự phòng sau phơi nhiễm với HIV
Nguyên tắc điều trị
PEP phải được: Khởi động càng sớm càng tốt, uống đủ liều, điều trị liên tục trong 28 ngày, không tự ý ngừng thuốc giữa chừng
Những trường hợp không chỉ định PEP
PEP không được chỉ định trong các trường hợp: Người bị phơi nhiễm đã nhiễm HIV từ trước, nguồn gây phơi nhiễm được xác định HIV âm tính, chỉ tiếp xúc với dịch không có nguy cơ lây nhiễm, người có hành vi phơi nhiễm lặp lại thường xuyên như: Quan hệ tình dục nguy cơ cao kéo dài, dùng chung bơm kim tiêm nhiều lần. Trong các trường hợp này, người có nguy cơ cần được tư vấn sử dụng PrEP (dự phòng trước phơi nhiễm HIV).
Theo dõi sau điều trị PEP
Trong quá trình điều trị và theo dõi, người phơi nhiễm cần: Tuân thủ thuốc đầy đủ, theo dõi tác dụng phụ của thuốc ARV, không tự ý ngưng thuốc. Nếu xuất hiện các triệu chứng như: Sốt, phát ban, nổi hạch, mệt nhiều, buồn nôn kéo dài cần đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá.
Xét nghiệm theo dõi
Người phơi nhiễm cần xét nghiệm lại HIV: Sau 1 tháng, sau 3 tháng kể từ thời điểm phơi nhiễm
Các biện pháp phòng lây truyền trong thời gian theo dõi
Trong “giai đoạn cửa sổ”, dù xét nghiệm HIV ban đầu âm tính, người bị phơi nhiễm vẫn cần thực hiện nghiêm túc các biện pháp dự phòng: Không hiến máu, quan hệ tình dục an toàn, không dùng chung kim tiêm, không cho con bú nếu có nguy cơ, tuân thủ đầy đủ hướng dẫn của cơ sở y tế
Phơi nhiễm HIV là tình huống khẩn cấp nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được xử trí đúng và kịp thời. “Thời gian vàng” để điều trị PEP là trong vòng 72 giờ đầu, đặc biệt hiệu quả nhất trong 24 giờ đầu sau phơi nhiễm. Việc nhận biết nguy cơ, xử lý đúng cách tại chỗ, tiếp cận cơ sở y tế sớm và tuân thủ điều trị đủ 28 ngày là những yếu tố quyết định giúp giảm nguy cơ lây nhiễm HIV.
Nâng cao nhận thức về phơi nhiễm HIV và điều trị dự phòng sau phơi nhiễm không chỉ giúp bảo vệ bản thân mà còn góp phần kiểm soát lây nhiễm HIV trong cộng đồng.
Các cơ sở y tế cung cấp dịch vụ điều trị dự phòng sau phơi nhiễm HIV (PEP) trên địa bàn thành phố Đà Nẵng:
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật thành phố Đà Nẵng
Cơ sở 1: 118 Lê Đình Lý, phường Thanh Khê, Thành phố Đà Nẵng
Cơ sở 2: 129 Trưng Nữ Vương, phường Bàn Thạch, Thành Phố Đà Nẵng.
Các cơ sở y tế cung cấp dịch vụ khám, điều trị HIV/AIDS trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.
PEP phải được: Khởi động càng sớm càng tốt, uống đủ liều, điều trị liên tục trong 28 ngày, không tự ý ngừng thuốc giữa chừng
Những trường hợp không chỉ định PEP
PEP không được chỉ định trong các trường hợp: Người bị phơi nhiễm đã nhiễm HIV từ trước, nguồn gây phơi nhiễm được xác định HIV âm tính, chỉ tiếp xúc với dịch không có nguy cơ lây nhiễm, người có hành vi phơi nhiễm lặp lại thường xuyên như: Quan hệ tình dục nguy cơ cao kéo dài, dùng chung bơm kim tiêm nhiều lần. Trong các trường hợp này, người có nguy cơ cần được tư vấn sử dụng PrEP (dự phòng trước phơi nhiễm HIV).
Theo dõi sau điều trị PEP
Trong quá trình điều trị và theo dõi, người phơi nhiễm cần: Tuân thủ thuốc đầy đủ, theo dõi tác dụng phụ của thuốc ARV, không tự ý ngưng thuốc. Nếu xuất hiện các triệu chứng như: Sốt, phát ban, nổi hạch, mệt nhiều, buồn nôn kéo dài cần đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá.
Xét nghiệm theo dõi
Người phơi nhiễm cần xét nghiệm lại HIV: Sau 1 tháng, sau 3 tháng kể từ thời điểm phơi nhiễm
Các biện pháp phòng lây truyền trong thời gian theo dõi
Trong “giai đoạn cửa sổ”, dù xét nghiệm HIV ban đầu âm tính, người bị phơi nhiễm vẫn cần thực hiện nghiêm túc các biện pháp dự phòng: Không hiến máu, quan hệ tình dục an toàn, không dùng chung kim tiêm, không cho con bú nếu có nguy cơ, tuân thủ đầy đủ hướng dẫn của cơ sở y tế
Phơi nhiễm HIV là tình huống khẩn cấp nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được xử trí đúng và kịp thời. “Thời gian vàng” để điều trị PEP là trong vòng 72 giờ đầu, đặc biệt hiệu quả nhất trong 24 giờ đầu sau phơi nhiễm. Việc nhận biết nguy cơ, xử lý đúng cách tại chỗ, tiếp cận cơ sở y tế sớm và tuân thủ điều trị đủ 28 ngày là những yếu tố quyết định giúp giảm nguy cơ lây nhiễm HIV.
Nâng cao nhận thức về phơi nhiễm HIV và điều trị dự phòng sau phơi nhiễm không chỉ giúp bảo vệ bản thân mà còn góp phần kiểm soát lây nhiễm HIV trong cộng đồng.
Các cơ sở y tế cung cấp dịch vụ điều trị dự phòng sau phơi nhiễm HIV (PEP) trên địa bàn thành phố Đà Nẵng:
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật thành phố Đà Nẵng
Cơ sở 1: 118 Lê Đình Lý, phường Thanh Khê, Thành phố Đà Nẵng
Cơ sở 2: 129 Trưng Nữ Vương, phường Bàn Thạch, Thành Phố Đà Nẵng.
Các cơ sở y tế cung cấp dịch vụ khám, điều trị HIV/AIDS trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.
Ngọc Chương